GINASTOS NG LOLA KO ANG HALOS TATLUMPU’T LIBONG DOLYAR PARA MATUPAD ANG PANGARAP NG BUONG PAMILYA NA MAKAPAGLIBOT SA EUROPA—PERO PAGDATING NAMIN SA PALIPARAN, TULUYAN NILA SIYANG INIWAN DAHIL AKALA NILA ISA NA LAMANG SIYANG PABIGAT… HINDI NILA ALAM NA MAY ISANG LIHIM ANG LOLA KO NA MAGPAPABAGO SA KANILANG MGA BUHAY AT MAGTUTURO SA KANILA NG PINAKAMASAKIT NA ARAL NA HINDI NILA KAILANMAN MAKAKALIMUTAN
Hindi ko kailanman naisip na darating ang araw na ang mismong mga taong pinakamamahal ng aking lola ang magiging dahilan ng kanyang pinakamalalim na pagluha. Lumaki akong naniniwalang ang pamilya ang pinakaligtas na lugar para sa isang tao. Kapag may problema ka, pamilya ang unang tatakbo upang tulungan ka. Kapag may tagumpay ka, pamilya ang unang magdiriwang kasama mo. Ngunit sa isang iglap, lahat ng paniniwalang iyon ay gumuho sa aking harapan. Isang paglalakbay na dapat sana’y puno ng saya ang naging simula ng pagkawasak ng tiwala, pagmamahalan, at pagkakaisa naming magkakamag-anak. Hanggang ngayon, tuwing naaalala ko ang eksenang nakita ko sa paliparan, hindi ko pa rin mapigilang manginig sa galit at lungkot. Hindi dahil sa perang nawala, kundi dahil sa katotohanang may mga taong kayang talikuran ang isang taong buong buhay na nagsakripisyo para sa kanila kapag pakiramdam nila ay wala na silang mapapala rito.
Ako si Andrea, dalawampu’t siyam na taong gulang, at nagtatrabaho bilang isang guro sa pampublikong paaralan. Hindi ako lumaki sa marangyang buhay. Ang aming pamilya ay dumaan sa maraming pagsubok, ngunit hindi namin iyon gaanong naramdaman dahil nariyan palagi ang aking lola na si Mercedes. Siya ang ilaw ng aming tahanan. Hindi ko maalala ang isang araw na nagreklamo siya kahit pagod na pagod na siya. Kapag may problema ang isa sa kanyang mga anak, siya ang unang naghahanap ng paraan. Kapag may apo siyang nangangailangan ng matrikula, siya rin ang unang naglalabas ng ipon. Hindi siya kailanman nagdamot kahit alam niyang unti-unti nang nauubos ang perang matagal niyang pinaghirapan. Madalas niyang sabihin na ang pera ay maaaring kitain muli, ngunit ang pagkakataong makasama ang pamilya ay hindi na maibabalik kapag lumipas na ang panahon. Dahil doon, ginawa niya ang lahat upang manatiling buo ang aming pamilya kahit ilang beses na kaming muntik magkawatak-watak dahil sa iba’t ibang suliranin.
Noong kabataan ni Lola, isa lamang siyang simpleng mananahi sa aming bayan. Sa maliit na tindahang gawa sa kahoy at yero, araw-araw siyang gumagawa ng mga uniporme ng estudyante at damit ng mga empleyado. Hindi siya nakapagtapos ng kolehiyo dahil maaga siyang naulila, ngunit hindi niya hinayaang maging hadlang iyon upang mabigyan ng magandang kinabukasan ang kanyang mga anak. Habang ang iba ay nagpapahinga tuwing gabi, si Lola ay nagtatahi pa rin hanggang madaling-araw. Kapag may malaking order, halos hindi na siya natutulog upang maihatid lamang ang mga damit sa tamang oras. Sa paglipas ng maraming taon, lumaki ang kanyang maliit na negosyo hanggang sa magkaroon siya ng sariling pagawaan. Hindi man siya naging napakayaman, naging sapat ang kanyang kinita upang mapagtapos ang apat niyang anak, makapagpatayo ng ilang bahay, at magkaroon ng ipong hindi niya kailanman ipinagmalaki sa iba.
Sa kabila ng lahat ng kanyang tagumpay, nanatili siyang simple. Isang lumang sasakyan lamang ang kanyang ginagamit. Hindi siya mahilig sa mamahaling alahas o branded na damit. Ang pinakamalaking kasiyahan niya ay ang makitang nagkakasama-sama kaming lahat tuwing Pasko, kaarawan, o simpleng salu-salo sa bahay. Kapag nakikita niya kaming nagtatawanan habang sabay-sabay na kumakain, para bang wala na siyang ibang hinihiling pa sa buhay. Madalas niyang sabihin na hindi niya kayang dalhin ang kanyang ipon sa kabilang buhay, kaya mas gusto niyang gastusin iyon sa mga alaalang habang-buhay naming maaalala. Hindi namin alam na ang simpleng pangarap na iyon ang magiging dahilan upang lumabas ang tunay na kulay ng ilan sa aming mga kamag-anak.
Isang Linggo ng gabi, nagdaos si Lola ng simpleng hapunan sa kanyang bahay. Kumpleto ang buong pamilya—ang apat niyang anak, ang kanilang mga asawa, lahat ng apo, at maging ang ilan naming malalayong kamag-anak. Masaya ang kwentuhan habang nagsasaluhan kami ng kanyang paboritong mga putahe. Maya-maya ay marahan niyang ibinaba ang kanyang baso at ngumiti sa aming lahat. Natahimik ang buong mesa nang makita naming tila may seryoso siyang sasabihin. “May matagal na akong pangarap,” mahina niyang wika habang pinagmamasdan ang bawat isa sa amin. “Bago ako tuluyang tumanda at mawalan ng lakas, gusto kong maranasan nating lahat ang maglibot sa Europa bilang isang pamilya. Hindi para magyabang, kundi para magkaroon tayo ng alaalang hindi mabubura kailanman.”
Nagkatinginan kaming lahat bago siya muling nagsalita. “Ako na ang sasagot sa lahat ng gastusin. Plane ticket, hotel, pagkain, tour, transportasyon, at kahit kaunting shopping allowance. Tinatayang aabot ito sa halos tatlumpung libong dolyar, pero wala akong pakialam sa halaga. Ang mahalaga sa akin ay makita kayong masaya habang magkakasama tayong gumagawa ng mga alaalang maikukuwento ninyo balang araw sa inyong mga anak.”
Parang sumabog sa saya ang buong bahay. Ang tiyahin kong si Cynthia ay agad na yumakap kay Lola habang umiiyak sa tuwa. Ang tiyuhin kong si Ernesto ay paulit-ulit na nagsasabing napakabait talaga ng kanilang ina. Ang aking mga pinsan ay nagsimula nang maghanap sa kanilang mga cellphone ng mga lugar na gusto nilang puntahan. May gustong makita ang Eiffel Tower, may gustong sumakay ng gondola sa Venice, mayroon namang nangangarap na maglakad sa makukulay na kalye ng Amsterdam. Halos lahat ay abala sa pagplano ng kanilang magiging bakasyon. Ngunit habang pinagmamasdan ko sila, may kakaiba akong naramdaman. Ang kanilang mga mata ay tila mas kumikislap dahil sa libreng bakasyon kaysa sa pagkakataong makakasama nila si Lola.
Lumipas ang mga araw at lalo kong napansin ang pagbabago ng ugali ng ilan sa aming mga kamag-anak. Ang mga dati’y halos hindi bumibisita kay Lola ay biglang araw-araw nang nasa bahay niya. May nagdadala ng prutas, may nagluluto ng paborito niyang pagkain, at may nag-aalok pang ihatid siya sa ospital kapag may check-up. Ngunit hindi nagtagal ay napansin kong bawat kabutihang ginagawa nila ay may kapalit na kahilingan. May gustong business class ang upuan sa eroplano. May humihiling ng mas malaking shopping allowance. May nagrereklamo sa napiling hotel dahil gusto raw nila ng mas marangyang tutuluyan. Mayroon pang nagsabing baka puwedeng isama ang ilan pa nilang kaibigan dahil marami namang pera si Lola. Tahimik lamang siyang nakikinig sa lahat ng iyon habang nakangiti, ngunit napansin kong iba na ang kanyang mga tingin. Hindi na iyon ang mga matang puno lamang ng saya. Para bang may lungkot na unti-unting nabubuo sa kanyang puso habang unti-unti niyang nakikita ang tunay na ugali ng sarili niyang pamilya.
Isang hapon, nadatnan ko siyang mag-isang nakaupo sa veranda habang pinagmamasdan ang lumulubog na araw. Lumapit ako at umupo sa tabi niya nang walang imik. Ilang sandali kaming parehong tahimik bago siya nagsalita. “Andrea,” mahina niyang sabi, “kapag ang isang tao ay binigyan ng pagkakataong pumili sa pagitan ng pagmamahal at pakinabang, doon mo makikita kung sino talaga siya.” Napatingin ako sa kanya at ngumiti. “Lola, sigurado akong mahal ka naming lahat.” Ngumiti rin siya ngunit hindi tulad ng dati. “Umaasa rin ako, anak,” sagot niya habang marahang hinawakan ang aking kamay. “Pero kung mali man ako, sana ay maging matatag ka sa oras na lumabas ang katotohanan.”
Hindi ko lubos na naunawaan ang ibig niyang sabihin noong gabing iyon. Akala ko ay nag-aalala lamang siya dahil sa kanyang edad. Hindi ko alam na ilang linggo lamang ang lilipas bago mangyari ang pinakamasakit na araw sa aming pamilya. Ang paglalakbay na matagal naming pinangarap ay hindi magiging simula ng masasayang alaala, kundi magiging simula ng isang napakasakit na katotohanan na magbabago sa aming buhay magpakailanman. At sa mismong paliparan, bago pa man sumakay ang eroplano patungong Europa, may gagawing desisyon ang ilan sa aking mga kamag-anak na habambuhay nilang pagsisisihan.
